Vijfentwintig jaar na 9/11 (nieuws, 2026)

Het is vrijdag 25 jaar geleden dat al-Qaida-kapers vliegtuigen in de twee WTC-torens in New York vlogen. Een derde vliegtuig boorde zich in het Pentagon, vlak bij Washington, en een vierde vliegtuig stortte neer in een weiland in Pennsylvania.

De aanslag was met bijna drieduizend slachtoffers de dodelijkste terreurdaad ooit. Maar het aantal slachtoffers van de giftige stoffen die uit de puinresten van de torens vrijkwamen, is inmiddels vele malen hoger. Ongeveer negenduizend mensen zijn daar aan overleden, zo is de schatting.

Ook op thrillerschrijvers had de aanslag een enorme impact. In interviews en achtergrondverhalen spraken ze erover. Op De Spanningsblog kwamen de afgelopen jaren diverse auteurs aan het woord. 

Hoofd van de beveiliging

De Ierse misdaadauteur Glenn Meade (Dublin, 1957) begon in de zomer van 1999 te schrijven aan zijn vierde thriller, As van het kwaad. Het boek moest gaan over een verwoestende aanslag door een Al Qaida-cel op Washington. Eind augustus 2001 was hij klaar met de eerste versie. Nog geen twee weken later zag hij op televisie hoe kapers in naam van Allah twee vliegtuigen de Twin Towers in New York binnen lieten vliegen.  

Onder de duizenden slachtoffers die op 11 september vielen waren er twee die Meade persoonlijk kende. De een was een kennis die hij op een van zijn reizen had ontmoet. De ander was een voormalig FBI-agent die met kennis van zaken over Al Qaida kon spreken. De man had zijn superieuren herhaaldelijk gewaarschuwd voor een aanslag op Amerikaans grondgebied. Omdat hij het gevoel had dat er niet naar hem werd geluisterd, koos hij voor een andere baan: hij werd hoofd van de beveiliging van de Twin Towers. Hij overleed toen het eerste toestel de toren raakte.

Na 11 september raakte Meade ervan overtuigd dat zijn boek nooit zou worden uitgegeven. 'Het onderwerp was te emotioneel en het publiek was te erg geschrokken', schrijft hij in zijn nawoord. Deuren van politie- en inlichtingendiensten die zich voor 11 september voor de schrijver openden, bleven na de aanslagen potdicht. Toch voltooide Meade, die eerder thrillers schreef op het heroplevende nazisme in Europa en een geplande moordaanslag op Stalin, het manuscript om het pas een kleine drie jaar later te publiceren.

Acteur voorspelde 9/11 in manuscript

De Britse acteur Sir Michael Caine schreef in een manuscript voor een thriller al over terreuraanval als die op Twin Towers, nog voordat die op 11 september 2001 werd uitgevoerd. 

Caine, pseudoniem van Maurice Joseph Micklewhite, vertelde in 2010 voor de BBC-radio dat hij destijds fantaseerde over terroristen die met een vliegtuig in een wolkenkrabber in Londen vlogen. Hij was erover aan het schrijven toen '9/11' plaatsvond.

Caine was verbijsterd dat zijn fantasie realiteit werd en legde onmiddellijk zijn manuscript in een diepe bureaulade. 'Ik had dus dat plot waarbij terroristen een wolkenkrabber aanvallen en dan gebeurt zoiets in het echt. Ik was ontzet, dus ik hield op met schrijven.'

Voor geheime diensten kan fantasie niet pervers genoeg zijn

Lezen terroristen thrillers? Kijken ze films? Er bestaat een theorie dat bommenleggers hun perverse en immorele daden na-apen van wat hen in spannende boeken en op het witte doek wordt voorgeschoteld. Om die reden vroeg het Witte Huis schrijvers en scenaristen gruwelijker aanslagen dan die op de Twin Towers te bedenken. Ze konden het, hoewel niemand had geopperd dat terroristen ook de trein naar Madrid konden nemen.

Op woensdag 12 september 2001 verklaarde de FBI dat geen sterveling had kunnen voorzien dat terroristen een dag eerder vliegtuigen zouden inzetten tegen het World Trade Center en het Pentagon. Toch waren er in de loop der jaren genoeg signalen die de dienst aan het denken hadden kunnen zetten. Ze hadden bijvoorbeeld hun gedachten kunnen laten gaan over de ramp - een tragisch ongeluk, dat staat zo goed als vast - met de El Al Boeing in oktober 1992. Nog geen twee jaar nadat het vliegtuig zich in de Bijlmerflats had geboord, schrijft Tom Clancy, de favoriete auteur van de CIA en het Pentagon, zijn thriller Debt of Honor (Ereschuld). Daarin stort een door een Japanse terrorist bestuurde, volgetankte Boeing 747 neer op het Witte Huis, de president en talrijke leden van het Huis van Afgevaardigden komen om het leven.

Op een zonnige zaterdag in oktober 2001 bezoekt Tom Clancy Ground Zero in New York, de plek waar de WTC-torens hebben gestaan. Hoofdschuddend loopt hij tussen de puinhopen en zegt tegen verslaggevers: 'Dat zo veel mensen bereid zijn geweest voor hetzelfde doel tegelijkertijd te sterven. Elke schrijver die zoiets had bedacht, zou het manuscript als 'te ongeloofwaardig' van zijn uitgever terugkrijgen. Je kunt de realiteit niet meer bijhouden. Niemands fantasie reikt zo ver.'

Tegenover de BBC verklaarde Clancy destijds dat hij de plot van Debt of Honor besprak met een luchtmachtofficier. Clancy: 'Die keek me met grote ogen aan en zei dat ze nooit deze mogelijkheid hadden besproken.'

Fragmentatiebom

Clancy is niet de enige auteur wiens boeken soms een akelig voorspellende waarde hebben. De nog vrij onbekende schrijver Jake Thoene begon in 1999 aan Vuurproef. In zijn thriller schrijft hij over grote hoeveelheden anthrax, die in de Russische stad Oblinsk onbeheerd stonden te wachten op een nieuwe bestemming. 'Ik wist toen al dat het alleen nog maar een kwestie van tijd was voordat deze kennis en informatie zou worden verkocht aan de hoogste bieder', vertelt Thoene op de website Crimezone.

In de roman Platform beschrijft Michel Houellebecq hoe drie mannen met tulbanden op het hoofd naar een Thaise vakantiekolonie voor rijke westerlingen varen, daar eerst met mitrailleurs het vuur openen op toeristen en voor ze vertrekken in Bar Crazy Lips een fragmentatiebom achterlaten. In zijn roman komt de auteur uit op 117 slachtoffers, 'de bloedigste aanslag ooit in Azië gepleegd'. Islamitische organisaties beschuldigen de Franse auteur ervan aan te zetten tot moslimhaat. Maar korte tijd later, in oktober 2002, ontploffen er door extremistische moslims geplaatste bommen in een discotheek in Kuta op Bali.

De werkelijkheid troeft soms de fictie af. In het toneelstuk Hetze van Pieter Hilhorst wordt de lijsttrekker van Weerbaar Nederland door een groep Marokkanen gemolesteerd. Een paar dagen na de première wordt op 6 mei 2002 Pim Fortuyn vermoord. In Robin Cooks thriller Ademnood uit 1999 worden aanslagen met de miltvuurbacterie gepleegd, enkele jaren later is de VS in de ban van 'poederbrieven'. Het was ook in de VS dat een seriemoordenaar de 'aanwijzingen' volgde in Silence of the Lambs van Thomas Harris. Een collega-killer ging in Israël op dezelfde wijze tekeer zoals William Bayer dat had bedacht in De Seriemoorden (1987). De dader kerfde zijn initialen in de wang van zijn slachtoffers. Ook de locatie was dezelfde: de Olijfberg bij Jeruzalem.

En onze eigen Tomas Ross schreef in 1981 de thriller De ogen van de Mol, over een Zuid-Afrikaanse blanke, linkse journalist die naar Engeland vlucht en daar uit gewetensnood bekent voor de Zuid-Afrikaanse geheime dienst als infiltrant te werken. Nog geen half jaar na publicatie loopt zo'n man inderdaad over en bekent soortgelijke feiten.

Research

Vóór 11 september 2001 hechtten de Amerikaanse autoriteiten kennelijk niet zo veel waarde aan fictie. Maar na de aanslagen vroeg het Witte Huis een aantal scenarioschrijvers uit Hollywood na te denken over de gedaante die nieuwe terroristische aanslagen zouden kunnen aannemen. Hun verzinsels zouden de geheime diensten wellicht kunnen helpen met het voorkomen van nieuwe aanslagen.

Kaskrakers als The Siege, Die Hard en The Peacemaker hebben laten zien hoe Hollywood scenario's verzon waarin gijzelingen, bommen in New York en klopjachten op extremisten centraal stonden. Uitgebreide research gaf de scriptschrijvers inzicht in de psychologie en de methoden van terroristen. Regisseur Robert Altman is ervan overtuigd dat terroristen films kopiëren. 'Ik geloof dat wij hen hebben geleerd hoe ze het moeten doen', zei hij kort na 11 september. Maar het Pentagon houdt tot op de dag van vandaag vast dat enig verband tussen films en terreurdaden louter toeval is. Een Amerikaanse luitenant-kolonel b.d. verklaarde echter tegenover de BBC-televisie dat de enige fout die Hollywood ooit heeft gemaakt is dat ze nooit met de naam Osama bin Laden op de proppen kwam. Overste Ralph Peters: 'De namen zijn verkeerd maar over het algemeen waren de Hollywood-scripts reëler dan elk rapport van de geheime dienst dat ik ooit onder ogen kreeg.'

Thrillerschrijver Jacob Vis publiceerde in 1997 de roman De Jacobijnen waarin een IRA-cel het op de Oosterscheldedam heeft gemunt. De groep dreigt bij springtij het grootste project in de Deltawerken op te blazen en de watersnoodramp van 1953 te herhalen tenzij Nederland met 200 miljoen dollar over de dam komt. Vis' fantasie kende geen grenzen: in de finale van zijn boek landden zelfs IRA-helikopters op de dam.

Voor zover bekend zijn Vis en andere misdaadauteurs nooit door de AIVD uitgenodigd om eens op een achternamiddag te brainstormen. Zelfs bij auteur Tomas Ross, toch een begenadigd (com)plotdenker aan wie de Amsterdamse korpschef destijds vroeg of hij nog een advies had om bij het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima rellen of nog erger te voorkomen, klopte de dienst nooit aan. 'De vraag is of het helpt', zegt Ross. 'Ik denk het niet, want je ziet immers een gevaarlijke omslag in het terrorisme: niet meer de grote doelen als de Rotterdamse haven of Schiphol, maar de 'simpele' zelfmoordactie waartegen niets valt te ondernemen.' Het doet Ross denken aan de tijd waarin de IRA dreigde met aanslagen in Londen, waar passanten om de haverklap werden gefouilleerd en achtergelaten tasjes en koffers tot ontruimingen leidden.

Niet alles is voorspelbaar. Voor zover bekend heeft geen auteur of scenarioschrijver voor 11 maart van dit jaar bedacht dat je ook bloedige aanslagen kunt plegen op forensentreinen die van en naar Madrid rijden. Wat Ross betreft kan fantasie niet pervers genoeg zijn om je te kunnen wapenen tegen terreur. 'Zolang je de mentaliteit van die perverse, immorele, beestachtige, schofterige tegenstander niet kent, zolang je niet denkt zoals hij, vecht je, met al je morele gelijk aan jouw kant, tegen windmolens', schreef hij kort na 'Madrid'.

Te dik bovenop

Schrijver Peter Straub spreekt in een interview uit 2001 over de aanslag op de Twin Towers. Straub betwijfelt of er een boek valt te schrijven over de grootste horrorgebeurtenis van dat jaar: de aanslagen van 11 september. 'Ik zou zeker niet nu een boek willen schrijven over iets dat met 'the attacks' te maken heeft. Het zou er te dik bovenop liggen. Later, en meer van afstand, dat zou wel kunnen. Ik wil mijn fantasie nog niet op dat onderwerp loslaten. Ik moet nog steeds achter zien te komen, hoe ik er precies over denk.'

'11 September heeft me niets geleerd wat ik nog niet wist. Veel andere mensen zijn nu ook tot de ontdekking gekomen dat hun wereld niet veilig is, dat Fort Amerika niet bestaat. Natuurlijk was ik ook geschokt door de aanslag. Ik woon in Manhattan, zo'n vijf kilometer van de plek waar de Twin Towers stonden! Een ramp van enorme omvang, en een grote, niet alleen letterlijke verandering in het landschap. Het was nooit in me opgekomen dat zoiets zou kunnen gebeuren.'

'Net na de aanslagen was iedere Newyorker nog vol angst. Maar men was ook veel aardiger voor elkaar. Iedereen maakte ook fouten, omdat men zich niet kon concentreren. Ik had er ook moeite mee. Het was ontzettend moeilijk om de eenvoudigste zinnen te schrijven. Maar het gaat nu wel beter.'


Frederick Forsyth vond aanslag op wolkenkrabber 'ongeloofwaardig'

In 1983 reed een vrachtwagen vol springstoffen een Amerikaanse legerbasis binnen en werd tot ontploffing gebracht: 241 mariniers kwamen om het leven. Voor de Britse schrijver Frederick Forsyth, auteur van onder meer De dag van de Jakhals en Icoon, was dit de aanleiding voor de opzet van een nieuwe thriller.

Forsyth stelde zich een terrorist met een vliegbrevet voor. Zou die met een vliegtuig een aanslag kunnen plegen op een wolkenkrabber? De auteur liet het plan voor deze thriller varen omdat hij vond dat de aanslag gemakkelijk te kopiëren was door echte terroristen en omdat hij dacht dat zijn lezer het ongeloofwaardig zouden vinden. Op 11 september 2001 werd Forsyths fantasie de gruwelijke werkelijkheid.

Ook andere thrillerauteurs zagen elementen uit hun romans werkelijkheid worden. In De Topman (1998) van Jonathan Rabb verkeert heel Washington door een reeks aanslagen in een staat van chaos. In de vuistdikke pillen Ereschuld (1995) en Uitstel van Executie (1997) beschrijft Tom Clancy een aanslag met een Boeing 747 op het Capitool in Washington, waarbij de gehele Amerikaanse regering het loodje legt.